Tâm Kịch khác gì với sân khấu, đóng vai hay trị liệu trò chuyện?
[Đây là chia sẻ tiếp cận đại chúng, không thay thế giáo trình chuyên môn]
“Tâm Kịch có phải là diễn kịch không?”
“Tôi có phải diễn trước mọi người không?”
“Khác gì với đóng vai trong đào tạo kỹ năng?”
“Nếu đã có trị liệu trò chuyện, tại sao lại cần thêm hành động?”
Đây là những câu hỏi thường gặp khi ai đó lần đầu tiên nghe đến Tâm Kịch (Psychodrama).
Sự nhầm lẫn này hoàn toàn dễ hiểu. Tâm Kịch sử dụng sân khấu, sắm vai và hành động. Nhìn từ bên ngoài, một phiên Tâm Kịch đôi khi có thể trông giống một buổi diễn xuất hoặc một hoạt động nhập vai.
Nhưng khi nhìn sâu hơn vào mục đích, cách thức thực hành và trải nghiệm mà nó tạo ra, Tâm Kịch là một phương pháp hoàn toàn khác.
Tâm Kịch Không Phải Là Sân Khấu Biểu Diễn
Điểm khác biệt đầu tiên nằm ở câu hỏi:
Ai là khán giả?
Trong sân khấu truyền thống, mục tiêu là tạo ra một tác phẩm để người khác xem.
Diễn viên hướng đến khán giả.
Kịch bản hướng đến khán giả.
Màn trình diễn hướng đến khán giả.
Trong Tâm Kịch, không có khán giả theo nghĩa đó. Người tham gia không trình diễn cho người khác xem. Họ đang khám phá trải nghiệm của chính mình.
Nếu sân khấu nghệ thuật tìm cách kể một câu chuyện cho công chúng, thì sân khấu Tâm Kịch tạo ra không gian để một người gặp lại câu chuyện của mình.
Giá trị của một cảnh Tâm Kịch không nằm ở việc nó hay, đẹp hay thuyết phục đến đâu.
Giá trị nằm ở điều gì đang được khám phá, cảm nhận hoặc nhận ra trong quá trình ấy.
Tâm Kịch Không Đòi Hỏi Khả Năng Diễn Xuất
Nhiều người lo lắng rằng mình không biết diễn.
Thực tế, kỹ năng diễn xuất không phải là điều cần thiết trong Tâm Kịch.
Người tham gia không được yêu cầu trở thành một diễn viên giỏi.
Họ không cần nhập vai một cách hoàn hảo.
Họ không cần thể hiện cảm xúc theo cách ấn tượng.
Điều được quan tâm không phải là khả năng biểu diễn mà là tính chân thật của trải nghiệm.
Một người chỉ cần đứng trước một chiếc ghế và nói một câu mà họ chưa từng dám nói.
Một người chỉ cần đổi vị trí để thử nhìn thế giới từ góc nhìn của mẹ mình.
Một người chỉ cần nhận ra rằng cơ thể mình đang muốn lùi lại khi đối diện với một ký ức.
Đôi khi những khoảnh khắc giản dị như vậy lại mang nhiều ý nghĩa hơn bất kỳ màn diễn xuất nào.
Tâm Kịch Khác Với Đóng Vai (Role Play)
Tâm Kịch và role play đều sử dụng vai diễn. Nhưng mục đích của chúng rất khác nhau.
Trong đào tạo kỹ năng, role play thường được sử dụng để luyện tập.
Ví dụ:
- Thực hành kỹ năng bán hàng.
- Luyện tập phỏng vấn tuyển dụng.
- Học cách xử lý khiếu nại khách hàng.
- Thực hành giao tiếp trong môi trường làm việc.
Trọng tâm là phát triển năng lực và hành vi cho một tình huống cụ thể. Người tham gia học cách làm điều gì đó hiệu quả hơn.
Trong Tâm Kịch, sắm vai không được sử dụng chủ yếu để luyện tập kỹ năng. Sắm vai trở thành cánh cửa dẫn vào thế giới nội tâm.
Khi một người hoán đổi vai với cha mình, mục tiêu không phải để học cách đóng vai người cha. Mục tiêu là khám phá mối quan hệ giữa họ với người cha ấy.
Khi một người đối thoại với phiên bản tuổi thơ của mình, mục tiêu không phải là thực hành một tình huống giả định. Mục tiêu là tiếp xúc với một phần trải nghiệm đang sống bên trong họ.
Đóng vai thường hướng đến hiệu quả hành vi.
Sắm vai trong Tâm Kịch thường hướng đến nhận thức, kết nối và chuyển hóa.
Tâm Kịch Không Chỉ Là Kể Chuyện
Điều này dẫn đến một khác biệt quan trọng khác:
Tâm Kịch khác với trị liệu trò chuyện ở mức độ nào?
Trong trị liệu trò chuyện, thân chủ kể lại trải nghiệm của mình bằng lời.
Họ mô tả điều đã xảy ra.
Họ suy nghĩ về điều đó.
Họ tìm kiếm ý nghĩa của điều đó.
Đây là một quá trình rất giá trị.
Tâm Kịch không thay thế trị liệu trò chuyện. Nhưng nó bổ sung thêm một chiều kích khác: trải nghiệm trực tiếp.
Thay vì nói:
“Tôi luôn cảm thấy mình không được lắng nghe.” Người tham gia có thể đặt một chiếc ghế đại diện cho người mà họ muốn được lắng nghe.
Thay vì kể về một cuộc đối thoại chưa từng diễn ra, họ có thể bước vào cuộc đối thoại đó.
Thay vì chỉ nhớ lại một tình huống, họ có thể tái hiện nó trong không gian hiện tại.
Khi đó, ký ức không chỉ được kể lại.
Nó được trải nghiệm.
Từ Insight Đến Enactment
Nhiều người đã từng có những hiểu biết rất rõ ràng về bản thân.
Họ biết điều gì làm mình tổn thương.
Họ biết mô thức nào đang lặp lại.
Họ biết mình cần thay đổi điều gì.
Nhưng hiểu biết không phải lúc nào cũng dẫn đến thay đổi.
Một trong những đóng góp quan trọng của Tâm Kịch là tạo ra cầu nối giữa insight (sự hiểu biết) và enactment (sự thể hiện thông qua hành động).
Đôi khi một người đã hiểu điều gì đó trong nhiều năm.
Nhưng chỉ khi họ thực sự đứng trước chiếc ghế đại diện cho người mẹ của mình và nói ra điều chưa từng được nói, trải nghiệm ấy mới trở nên sống động theo một cách khác.
Điều được khám phá không chỉ là suy nghĩ.
Mà là cảm xúc, cơ thể, ký ức, hình ảnh và mối quan hệ.
Hành Động Không Có Nghĩa Là Kịch Tính
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng Tâm Kịch luôn phải mạnh mẽ, nhiều cảm xúc hoặc đầy kịch tính.
Trên thực tế, những khoảnh khắc có ý nghĩa nhất đôi khi rất yên lặng.
Một cái nhìn.
Một khoảng dừng.
Một bước tiến về phía trước.
Một câu nói nhỏ.
Một sự nhận ra.
Trong Tâm Kịch, hành động không đồng nghĩa với biểu diễn.
Hành động là bất kỳ điều gì giúp trải nghiệm trở nên hiện diện hơn trong khoảnh khắc hiện tại.
Vậy Tâm Kịch Là Gì?
Nếu không phải là sân khấu biểu diễn.
Nếu không đơn thuần là đóng vai.
Nếu cũng không chỉ là trò chuyện.
Vậy Tâm Kịch là gì?
Có lẽ có thể hiểu Tâm Kịch như một phương pháp khám phá đời sống nội tâm thông qua hành động.
Nó sử dụng sân khấu nhưng không nhằm biểu diễn.
Nó sử dụng vai diễn nhưng không nhằm diễn xuất.
Nó sử dụng đối thoại nhưng không chỉ dừng lại ở lời nói.
Tâm Kịch tạo ra một không gian nơi con người có thể nhìn thấy, cảm nhận và trải nghiệm câu chuyện của mình từ những góc nhìn mới.
Và đôi khi, chính trong những khoảnh khắc ấy, những khả năng mới cho sự thay đổi bắt đầu xuất hiện.
Bởi có những điều chúng ta hiểu bằng cách suy nghĩ.
Và cũng có những điều chỉ có thể được hiểu khi được sống cùng chúng, ngay trong khoảnh khắc hiện tại.
Bài khác "Lịch Sử Ra Đời Và Phát Triển Của Tâm Kịch (Psychodrama)" ;"Tâm Kịch Tại Việt Nam: Một Hành Trình Đang Được Viết Tiếp"
.png)
